تبریز، شهری با پیشینهای درخشان در تاریخ ایران و نمادی از پویایی اجتماعی و فرهنگی، امروز در نقطهای قرار گرفته است که صیانت از میراث تاریخی آن باید همزمان با ارتقای ایمنی و کیفیت زندگی شهروندان دنبال شود. تجربه سفر اخیرم به این شهر و بازدید از برخی پروژهها و محلات هدف بازآفرینی شهری، نشان داد که تبریز ظرفیت آن را دارد که به الگویی موفق در پیوند میان هویت تاریخی، توسعه شهری و مدیریت مخاطرات تبدیل شود.
بازآفرینی شهری در تبریز تلاشی چندبعدی برای ارتقای زیستپذیری شهری، کاهش مخاطرات و تقویت سرمایههای فرهنگی شهر است. در این چارچوب، میتوان سه محور مهم را در مسیر بازآفرینی تبریز مورد توجه قرار داد.
نخست، بهرهگیری از ظرفیت پروژههای فرهنگی و تاریخی بهعنوان موتور محرک بازآفرینی شهری است. محدوده مقابل مسجد کبود یکی از نقاط مهمی است که میتواند با تعریف پروژههای فرهنگی شاخص، به کانونی برای احیای حیات شهری تبدیل شود. ایجاد فضاهایی همچون تالار نمایشهای آیینی با الهام از معماری و هنر ایرانی، نهتنها به غنای فرهنگی شهر کمک میکند بلکه میتواند زمینهساز تحرک اقتصادی و ارتقای کیفیت محیط شهری در این محدوده باشد.
دومین محور، توجه به ظرفیتهای تاریخی و تمدنی تبریز است. مجموعه تاریخی ربع رشیدی بهعنوان یکی از درخشانترین نمادهای تمدن علمی ایران، ظرفیت آن را دارد که با رویکردی هوشمندانه در بازآفرینی شهری احیا شود. احیای این مجموعه میتواند علاوه بر صیانت از میراث ارزشمند تاریخی، به شکلگیری یک قطب فرهنگی، علمی و گردشگری در تبریز منجر شود و پیوندی معنادار میان گذشته درخشان شهر و آینده آن برقرار کند.
اما در کنار این ظرفیتها، یکی از مهمترین اولویتهای مدیریت شهری و دستگاههای مسئول، توجه به سکونتگاههای ناپایدار و محدودههای پرخطر شهری است. در برخی نقاط شهر بهویژه در سکونتگاههای غیررسمی، ساختوسازهای غیرمجاز در پهنههای پرخطر به تهدیدی جدی برای ایمنی شهروندان تبدیل شده است. محله ملازینال نمونهای روشن از این وضعیت است؛ جایی که بخشی از ساختوسازها در محدودههای پرمخاطره شکل گرفته و ضرورت مداخله فوری و ساماندهی آن بیش از پیش احساس میشود. در چنین شرایطی، برخورد قاطع با ساختوسازهای غیرمجاز در پهنههای پرخطر، ضرورتی اجتنابناپذیر است. شهرداری، سازمان نظام مهندسی و دستگاههای نظارتی باید با دقت و مسئولیتپذیری بیشتری نسبت به کنترل ساختوسازها اقدام کنند تا از شکلگیری مخاطرات جدید در بافتهای شهری جلوگیری شود.
اما یکی از مهمترین دستاوردهای سفر، تعیین تکلیف نهایی و تصویب مدل اجرایی برای عملیات اجرایی ساخت دو هزار و پانصد واحد مسکونی در «شهرک جوانان» بود. این پروژه که اکنون در صدر اولویتهای ملی و استانی قرار دارد، با رویکرد «گروهساخت» مدیریت اجرا را به دستان توانمند خود شهروندان میسپارد.
انتظار میرود نمایندگان مجلس شورای اسلامی با پیشبینی ردیفهای اعتباری مشخص و حمایت از تأمین منابع مالی موردنیاز، نقش مؤثرتری در ساماندهی پهنههای پرخطر در سطح کشور ایفا کنند. تأمین مالی تسهیلات کمبهره، وامهای ارزانقیمت و کمکهای بلاعوض برای ساکنان این مناطق، از الزامات پیشبرد این برنامههاست.
در عین حال، رویکرد اصلی باید بر مشارکت مردم و توانمندسازی جوامع محلی استوار باشد؛ بهگونهای که با ارتقای ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی ساکنان، زمینه مشارکت مؤثر آنان در فرآیند ساماندهی و تأمین بخشی از منابع موردنیاز فراهم شود. تحقق این رویکرد مشارکتی میتواند ضمن افزایش اثربخشی مداخلات، به پایداری نتایج و تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی در مدیریت پهنههای پرخطر منجر شود.
بدیهی است تحقق چنین برنامهای نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف است و ستاد بازآفرینی شهری استان در این میان نقش مهمی در همافزایی میان نهادهای اجرایی و خدماترسان ایفا میکند.