به گزارش پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، کریدور حمل‌ونقل چین–تاجیکستان–ازبکستان که در چشم‌انداز گسترده‌تر خود می‌تواند از ترکمنستان، ایران و ترکیه به اروپا متصل شود، در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ از مرحله ایده و مذاکرات اولیه عبور کرده و وارد مرحله اجرای آزمایشی و توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز شده است؛ مسیری که هدف اصلی آن ایجاد یک مسیر جایگزین برای انتقال کالا از چین به آسیای مرکزی و سپس بازارهای غربی است.
بر اساس گزارش سفارت جمهوری اسلامی ایران در دوشنبه، تاجیکستان و ازبکستان اجرای آزمایشی یک کریدور چندوجهی در مسیر چین–تاجیکستان–ازبکستان–ترکمنستان–ایران–ترکیه–اروپا را در دستور کار قرار داده‌اند. در چارچوب این طرح، یک کاروان ۱۰ دستگاه کامیون باری از ازبکستان از طریق تاجیکستان به سمت چین حرکت خواهد کرد و صدور الکترونیکی مجوزهای حمل‌ونقل نیز در این فرآیند پیش‌بینی شده است.
این کریدور نخستین بار در سال ۲۰۲۲ در دوشنبه مطرح شد و از آن زمان توسعه گذرگاه‌های مرزی، ایجاد مراکز لجستیکی و تسهیل فرآیندهای گمرکی در دستور کار قرار گرفته است. از جمله، افزایش ظرفیت گذرگاه جرتپه–سرزم در مرز تاجیکستان و ازبکستان و ایجاد یک مرکز لجستیکی با ظرفیت مدیریت حداکثر ۱۰۰ کامیون در روز از جمله برنامه‌های اعلام‌شده برای تقویت این مسیر است.
کریدوری که قرار است چین را به ایران و اروپا متصل کند
اهمیت این مسیر صرفاً به انتقال کالا میان چین، تاجیکستان و ازبکستان محدود نیست. در طراحی گسترده‌تر، کریدور می‌تواند از خاک ازبکستان به ترکمنستان و سپس ایران، ترکیه و اروپا امتداد پیدا کند و از این طریق، کشورهای آسیای مرکزی محصور در خشکی را به بازارهای بزرگ منطقه‌ای و اروپایی متصل کند.
بر همین اساس، این کریدور بخشی از روند گسترده‌تر تنوع‌بخشی به مسیرهای ترانزیتی آسیای مرکزی محسوب می‌شود. برای تاجیکستان، ایجاد مسیرهای جدید به سمت چین و ازبکستان می‌تواند وابستگی به مسیرهای محدود موجود را کاهش دهد و درآمدهای ناشی از ترانزیت، خدمات لجستیکی و فعالیت‌های گمرکی را افزایش دهد. توسعه جاده‌ها، پایانه‌های مرزی، انبارها و مراکز لجستیکی نیز می‌تواند زمینه‌ساز سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی جدید در مناطق پیرامون این مسیر باشد.
در این میان، ازبکستان نیز در تلاش است جایگاه خود را به عنوان یک هاب حمل‌ونقل زمینی در آسیای مرکزی تقویت کند. این کشور در سپتامبر ۲۰۲۶ پروتکلی را با چین برای اصلاح توافق مربوط به توسعه حمل‌ونقل جاده‌ای بین‌المللی امضا کرد؛ توافقی که افزایش جریان‌های حمل‌ونقل، بهبود ارتباطات لجستیکی و ایجاد شرایط مطلوب‌تر برای شرکت‌های حمل‌ونقل دو کشور را دنبال می‌کند.
مسیر پیشنهادی در بخش شرقی از چین و از طریق گذرگاه کولما–قره‌سو وارد تاجیکستان می‌شود و سپس از مسیرهایی در شبکه جاده‌ای پامیر به دوشنبه و مرزهای ازبکستان می‌رسد. یکی از مسیرهای مورد توجه برای اتصال به ازبکستان نیز محور دوشنبه–عینی–پنجکنت–جرتپه–سمرقند است. در ادامه، مسیر می‌تواند به ترکمنستان، ایران، ترکیه و اروپا امتداد یابد.
با این حال، باید توجه داشت که این کریدور در وضعیت فعلی یک خط ریلی مستقیم میان چین، تاجیکستان و ازبکستان نیست. اتصال مستقیم ریلی چین و تاجیکستان وجود ندارد و به دلیل جغرافیای کوهستانی و هزینه بالای احداث زیرساخت، بخش اصلی ارتباط فعلی بر حمل‌ونقل جاده‌ای استوار است. در نتیجه، در کوتاه‌مدت باید این مسیر را یک کریدور جاده‌ای و چندوجهی در حال توسعه دانست.
زیرساخت و گلوگاه‌های مسیر
یکی از مهم‌ترین نقاط این کریدور، گذرگاه کولما–قره‌سو در مرز چین و تاجیکستان است؛ گذرگاهی که به دلیل ارتفاع زیاد، شرایط جوی، شیب مسیر و محدودیت ظرفیت جاده‌ای، از گلوگاه‌های اصلی عملیات ترانزیتی به شمار می‌رود. محور دوشنبه–کولما نیز از جمله شریان‌های مهم تاجیکستان برای اتصال به چین است و بازسازی برخی بخش‌های آن در دستور کار قرار گرفته است.
در سمت تاجیکستان و ازبکستان نیز توسعه گذرگاه جرتپه–سرزم اهمیت ویژه‌ای دارد. افزایش ظرفیت این گذرگاه، ایجاد مرکز لجستیکی و حرکت به سمت الکترونیکی‌شدن مجوزهای حمل‌ونقل از اقداماتی است که با هدف کاهش زمان توقف کامیون‌ها و تسهیل عبور کالا دنبال می‌شود.
گزارش همچنین پنج گلوگاه اصلی مسیر را شامل ظرفیت و کیفیت جاده کولما–دوشنبه، ظرفیت گذرگاه‌های چین–تاجیکستان و تاجیکستان–ازبکستان، هماهنگی گمرکی و اسناد حمل، زیرساخت‌های لجستیکی و در نهایت قابلیت اتصال منظم مسیر به ترکمنستان، ایران و ترکیه برمی‌شمارد.
در کنار زیرساخت سخت، بخش مهمی از پروژه به زیرساخت‌های نرم و دیجیتال مربوط است. تاجیکستان و ازبکستان در مسیر توسعه مجوزهای الکترونیکی حمل‌ونقل و استفاده از سامانه‌های دیجیتال گمرکی حرکت کرده‌اند. بر اساس گزارش، تاجیکستان در مارس ۲۰۲۶ سامانه ملی eTIR را راه‌اندازی کرد و در ژوئیه همان سال نخستین عملیات eTIR گمرک ازبکستان با محموله‌ای از تاجیکستان انجام شد. این تحول می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک کریدور ترانزیتی دیجیتال میان دو کشور را فراهم کند.
عبور از مرحله ایده به پایلوت؛ فرصت ایران در مسیر جدید
مهم‌ترین تحول اخیر در این پروژه، عبور آن از مرحله مطالعات و توافقات کلی به مرحله آزمایش عملیاتی است. در دسامبر ۲۰۲۵ موضوع حمل آزمایشی چین–تاجیکستان–ازبکستان در مذاکرات دو کشور پیگیری شد و در ژانویه ۲۰۲۶ اجرای آزمایشی کریدور گسترده‌تر چین–تاجیکستان–ازبکستان–ترکمنستان–ایران–ترکیه–اروپا وارد مرحله عملی شد. بر اساس برنامه اعلام‌شده، کاروان ۱۰ کامیونی از ازبکستان از طریق تاجیکستان به چین حرکت می‌کند.
این مرحله آزمایشی از آن جهت اهمیت دارد که امکان سنجش واقعی زمان حمل، زمان توقف در مرزها، هزینه حمل، فرآیندهای گمرکی و مشکلات زیرساختی را فراهم می‌کند. در این گزارش تأکید شده است که هنوز نباید این مسیر را یک کریدور تثبیت‌شده با جریان حجیم و منظم کالا دانست؛ بلکه پروژه در حال حرکت از مرحله توافق و طراحی به سمت پایلوت و عملیاتی‌شدن است.
در این چارچوب، ایران در بخش غربی این شبکه جایگاه مهمی دارد. در صورت عملیاتی‌شدن اتصال از ازبکستان به ترکمنستان و سپس ایران، ترکیه و اروپا، این کشور می‌تواند در امتداد یکی از مسیرهای جایگزین شرق آسیا به بازارهای غربی قرار گیرد. ارزش این مسیر برای ایران نیز به میزان اتصال واقعی آن به شبکه‌های حمل‌ونقل کشور، ظرفیت زیرساخت‌های مرزی و ترانزیتی و امکان ارائه خدمات رقابتی بستگی خواهد داشت.
با وجود این ظرفیت‌ها، موفقیت کریدور به رفع مجموعه‌ای از چالش‌ها وابسته است؛ از جمله شرایط کوهستانی تاجیکستان، ظرفیت جاده‌ها و پایانه‌های مرزی، هماهنگی گمرکی میان کشورهای مسیر، زمان انتظار در مرزها، هماهنگی تعرفه‌ها و اسناد حمل و همچنین وابستگی بخش غربی مسیر به ظرفیت زیرساختی ترکمنستان، ایران و ترکیه.
از این منظر، کریدور چین–تاجیکستان–ازبکستان را باید نه یک پروژه منفرد، بلکه شبکه‌ای در حال شکل‌گیری دانست که در کوتاه‌مدت بر حمل‌ونقل جاده‌ای و چندوجهی متکی است و در میان‌مدت می‌تواند با سایر مسیرهای منطقه‌ای از جمله راه‌آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان پیوند بخورد. نقطه قوت اصلی این شبکه، ایجاد مسیر جدید میان چین و آسیای مرکزی و امکان امتداد آن به غرب آسیا و اروپا است و مهم‌ترین چالش آن نیز فراهم‌کردن زیرساخت، ظرفیت مرزی و هماهنگی گمرکی لازم برای تبدیل یک مسیر آزمایشی به یک کریدور تجاری منظم و رقابت‌پذیر خواهد بود.