شناسهٔ خبر: 238369 - سرویس مسکن و شهرسازی

اول ساکنان، بعد طرح؛

حفاظت از میراث شهری باید زمینه‌ساز توسعه پایدار باشد

حسینی نیا روایت مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی‌شهری و بافت‌های واجد ارزش از طرحی که عمیقا معتقد است، اهالی بافت تاریخی در پروسه تهیه طرح‌های حفاظت و احیاء باید پای کار بیایند.

به گزارش پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، سیداحمد حسینی‌نیا، مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی‌شهری و بافت‌های واجد ارزش، با اشاره به اجرای طرح مطالعاتی «تهیه راهنما و دستورالعمل برای تهیه طرح‌های ویژه حفاظت و احیای بافت‌های تاریخی–فرهنگی» در وزارت راه و شهرسازی، تأکید کرد: این طرح پژوهشی در چارچوب ماده ۳ قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی–فرهنگی (مصوب ۱۳۹۸) و با هدف بازنگری و به‌روزرسانی شرح خدمات مصوب شورای‌عالی شهرسازی و معماری در همه ارکان آن تدوین می‌شود.

مبنای قانونی طرح؛ ماده ۳ و تکلیف وزارتخانه

حسینی‌نیا با اشاره به مبانی قانونی این طرح، گفت: بر اساس ماده ۳ قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی–فرهنگی (مصوب ۱۳۹۸)، وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مکلف‌اند با همکاری سازمان‌ها و شهرداری‌های مربوط، از طریق شورای‌عالی شهرسازی و معماری یا کمیسیون ماده ۵، نسبت به تدوین، تصویب و اجرای طرح ویژه حفاظت و احیا برای محدوده بافت‌های تاریخی–فرهنگی اقدام کنند؛ با این قید مهم که در اجرا، رعایت حقوق مالکانه مردم الزامی است.

وی افزود: در این چارچوب، وزارت راه و شهرسازی و وزارت میراث‌ فرهنگی به‌طور مشترک «چارچوب شرح خدمات طرح‌های ویژه» را تدوین کردند و این چارچوب توسط شورای‌عالی شهرسازی و معماری تصویب و ابلاغ شد.

به گفته مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافت‌های واجد ارزش، اکنون پروژه مطالعاتی پژوهشی فعلی با عنوان «طرح مطالعاتی تهیه راهنما و دستورالعمل برای تهیه طرح‌های ویژه حفاظت و احیاء بافت‌های تاریخی–فرهنگی» دقیقاً با هدف بازنگری و به‌روزرسانی همین شرح خدمات مصوب در همه ارکان آن تعریف شده است؛ نه صرفاً افزودن یک پیوست یا اصلاح جزئی، بلکه بازخوانی کامل ارکان شرح خدمات از مبانی نظری و اهداف گرفته تا فرایند تهیه، محتوا، مشارکت و اجرا تا با نیازهای امروز بافت‌های تاریخی و رویکردهای نوین هم‌راستا شود.

حسینی‌نیا با اشاره به ضرورت این بازنگری تصریح کرد: شرایط امروز بافت‌های تاریخی با در نظر داشتن نمونه‌های اقدام شده جهت تهیه طرح‌های مذکور، لزوم بازنگری شرح خدمات بیش از پیش احساس می‌شود که از تغییرات اجتماعی، اقتصادی و تحول در الگوهای زندگی ساکنان گرفته تا ملاحظات اقلیمی و ظهور رویکردهای نوین بین‌المللی در حوزه حفاظت شهری متنوع است.  این تحولات ایجاب می‌کند که شرح خدمات مصوب، بازنگری و به‌روزرسانی شود تا بتواند پاسخگوی نیازهای واقعی بافت‌ها و انتظارات ذی‌نفعان باشد.

 آگاهی‌بخشی به ساکنان، نقطه شروع است نه پیوست

 مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافت‌های واجد ارزش با بیان اینکه رویکرد آگاهی‌بخشی، همکارانه و مشارکت، مؤلفه اصلی نگاه نوین این طرح است، گفت: ما در این دفتر این را از همه چیز مهم‌تر می‌دانیم که ساکنان بافت تاریخی بدانند در چه فضایی زندگی می‌کنند، چه ارزشی در اختیار دارند و حفاظت از آن چه نفعی برای خودشان، کسب‌وکارشان و آینده فرزندانشان دارد. آگاهی‌بخشی به اهالی برای ما یک پیوست تشریفاتی نیست؛ نقطه شروع کار است و در بازنگری شرح خدمات نیز باید جایگاه مستقل و الزامی پیدا کند.

حسینی‌نیا افزود: تجربه کار در بافت‌ها به من نشان داده است که اگر ساکن بافت تاریخی نداند چرا حفاظت به نفع خودش است، هیچ طرحی  هر چقدر هم فنی و کارشناسی قوی باشد، لیکن پایدار نمی‌ماند. ساکنان حق دارند از موضوع طرح‌ها در بافت‌های تاریخی آگاه شوند و احساس کنند صاحب طرح‌اند، نه موضوع طرح.

 منظر شهری تاریخی (HUL) یک رویکرد کارآمد است، نه یک انتخاب سلیقه‌ای

حسینی‌نیا با اشاره به اینکه در بازنگری شرح خدمات از چارچوب منظر شهری تاریخی (HUL) استفاده می‌شود، تصریح کرد: رویکرد منظر شهری تاریخی (HUL) یک رویکرد کارآمد و آزموده در عرصه بین‌المللی است که امروز در بسیاری از کشورها برای مدیریت بافت‌های تاریخی به کار گرفته می‌شود.

وی ادامه داد: این رویکرد، برخلاف پارادایم‌های سنتی که حفاظت را بر مجموعه‌ای از بناهای شاخص متمرکز می‌کنند، شهر تاریخی را به‌عنوان یک سیستم رابطه‌ای چندلایه می‌بیند. یونسکو در توصیه‌نامه ۲۰۱۱ خود تصریح می‌کند که این رویکرد، حفاظت از محیط کالبدی را به سمت کل محیط انسانی با تمام کیفیت‌های ملموس و ناملموس آن گسترش می‌دهد و میراث شهری را به‌عنوان یک دارایی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برای توسعه شهر می‌شناسد.

مؤلفه‌های زمینه‌ای HUL؛ چیزی فراتر از بناهای شاخص

 حسینی‌نیا با تشریح مؤلفه‌های زمینه‌ای این رویکرد گفت: نکته کلیدی HUL این است که بافت تاریخی را فقط مجموعه‌ای از بناهای شاخص نمی‌داند؛ بلکه زمینه‌ای گسترده‌تر را در بر می‌گیرد که باید در شرح خدمات بازنگری‌شده لحاظ شود. بر اساس تعریف یونسکو، این زمینه گسترده شامل توپوگرافی، زمین‌شناسی، هیدرولوژی و ویژگی‌های طبیعی سایت است؛ محیط انسان‌ساخت، اعم از تاریخی و معاصر؛ زیرساخت‌های بالای زمین و زیرزمین؛ فضاهای باز و باغ‌ها؛ الگوهای کاربری زمین و سازمان‌دهی فضایی؛ ادراکات و روابط بصری؛ و همچنین شیوه‌ها و ارزش‌های اجتماعی-فرهنگی، فرایندهای اقتصادی و ابعاد ناملموس میراث که با تنوع و هویت مرتبط هستند .

وی ادامه داد: این یعنی در شرح خدمات بازنگری‌شده، ارزیابی بافت تاریخی نباید فقط به ثبت بناهای شاخص محدود شود؛ بلکه باید توپوگرافی و ویژگی‌های طبیعی، زیرساخت‌های پنهان و آشکار، الگوهای رفتاری و کاربری، و حتی ارزش‌های ناملموس ساکنان را نیز در بر بگیرد. این همان نگاه جامعی است که HUL به ما می‌آموزد و ما می‌خواهیم آن را در همه ارکان شرح خدمات از مرحله شناخت و ارزیابی تا تدوین سیاست‌ها و اقدامات جاری کنیم.

 حفاظت برای توسعه پایدار؛ حلقه مفقوده بافت‌ها

 مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافت‌های واجد ارزش با اشاره به دوگانگی رایج میان طرفداران حفاظت و طرفداران توسعه، تصریح کرد: برخی بر رویکرد حفاظت در بافت‌ها تأکید می‌کنند و برخی صرفاً توسعه را اولویت می‌دانند. به نظر می‌رسد«حفاظت برای توسعه پایدار» می‌تواند حلقه مفقوده باشد؛ یعنی حفاظت را نه مانع توسعه، بلکه بستر آن بدانیم. اما این پیوند فقط وقتی شکل می‌گیرد که ساکنان بافت، آگاه و همراه شوند.

وی ادامه داد: در بافت تاریخی ضمن پرهیز از نگاه صرفا"موزه ای که فقط برای تماشای آن مدنظر است بلکه محل زندگی مردم است. البته گاهی موزه‌بودن هم خوب است و باید از ارزش میراثی آن پاسداری کرد؛ اما نمی‌توان بافت را فقط برای بازدید نگه داشت و از زندگی ساکنان غافل شد.

به گفته حسینی‌نیا، طرح‌های حفاظتی بدون پیوست توسعه و همراهی اهالی، ناپایدار می‌مانند و طرح‌های توسعه‌ای بی‌توجه به میراث، خسارتی جبران‌ناپذیر به بار می‌آورند. منظر شهری تاریخی (HUL) دقیقاً همین نگاه را تقویت می‌کند؛ میراث شهری یک دارایی برای توسعه است، نه یک محدودیت صرف . این همان نگاهی است که می‌خواهیم در شرح خدمات بازنگری‌شده جاری کنیم.

 اهداف سه‌گانه HUL و اصول بنیادین آن در متن شرح خدمات

حسینی‌نیا با تأکید بر اینکه این طرح مطالعاتی باید به سند راهنمای عمل برای دستگاه‌های اجرایی، مشاوران، شهرداری‌ها و نهادهای مردمی تبدیل شود، خاطرنشان کرد: هدف ما این است چارچوبی شفاف برای تهیه طرح‌های ویژه ارائه دهیم؛ چارچوبی که فرایند مشارکتی را در همه مراحل الزامی کند و آگاهی‌بخشی به ساکنان و توانمندسازی جوامع محلی را بخشی جدایی‌ناپذیر از طرح بداند. این چارچوب، مبنای بازنگری شرح خدمات مصوب شورای‌عالی خواهد بود.

وی با اشاره به اهداف سه‌گانه رویکرد HUL که در نشست تخصصی یونسکو در شانگهای (۲۰۱۲) تعیین شده است، گفت: این رویکرد سه هدف اصلی را دنبال می‌کند که هر سه باید در شرح خدمات بازنگری‌شده ما بازتاب یابند. نخست، مدیریت تغییر؛ یعنی به‌جای جلوگیری از تغییر، تغییرات را به‌گونه‌ای هدایت کنیم که ارزش‌های میراثی حفظ شوند. دوم، بهبود شرایط زندگی ساکنان محلی؛ یعنی حفاظت باید به ارتقای کیفیت زندگی اهالی بافت منجر شود، نه اینکه زندگی را بر آن‌ها سخت‌تر کند. سوم، ایجاد چرخه فضیلت در حفاظت شهری؛ یعنی حفاظت و توسعه در یک چرخه هم‌افزا قرار بگیرند .

وی افزود: یکی از اصول بنیادین منظر شهری تاریخی (HUL) که برای ما بسیار مهم است، همان «چرخه فضیلت حفاظت شهری» است. این اصل می‌گوید حفاظت و توسعه نباید دو مسیر جدا یا رقیب باشند؛ بلکه باید در یک چرخه هم‌افزا قرار بگیرند.

حسینی نیا ادامه داد: حفاظت از ارزش‌های میراثی، سرمایه‌ای برای توسعه اقتصادی و اجتماعی فراهم می‌کند و توسعه پایدار، به نوبه خود، منابع و انگیزه لازم برای حفاظت مستمر را ایجاد می‌کند. به بیان دیگر، هرچه بافت تاریخی زنده‌تر و پررونق‌تر باشد، حفاظت از آن نیز پایدارتر خواهد بود و هرچه حفاظت جدی‌تر گرفته شود، سرمایه فرهنگی و اقتصادی بیشتری برای توسعه محلی آزاد می‌شود. این همان چرخه‌ای است که ما می‌خواهیم در شرح خدمات بازنگری‌شده، عملیاتی و الزامی کنیم.

مدیرکل دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافت‌های واجد ارزش ادامه داد: در کنار این اهداف سه‌گانه، توصیه‌نامه یونسکو مجموعه‌ای از اصول عملیاتی مشخص را نیز برمی‌شمارد که ما در تدوین راهنما از آن‌ها بهره می‌گیریم.

حسینی‌نیا ادامه داد: اهداف توصیه‌نامه یونسکو شامل ارزیابی جامع منابع طبیعی، فرهنگی و انسانی شهر؛ تعیین اهداف و اقدامات حفاظتی از طریق برنامه‌ریزی مشارکتی و مشورت با ذی‌نفعان؛ ارزیابی آسیب‌پذیری میراث شهری در برابر فشارهای اجتماعی-اقتصادی و اثرات تغییر اقلیم؛ ادغام ارزش‌های میراث شهری و وضعیت آسیب‌پذیری آن در چارچوب گسترده‌تر توسعه شهری؛ اولویت‌بندی سیاست‌ها و اقدامات حفاظت و توسعه؛ ایجاد مشارکت‌های عمومی-خصوصی و چارچوب‌های مدیریت محلی مناسب؛ و توسعه سازوکارهایی برای هماهنگی میان کنشگران مختلف است. این‌ها دقیقاً همان مؤلفه‌هایی هستند که ما را از یک طرح فنی صرف به یک فرایند اجتماعی و مشارکتی می‌رسانند و باید در ارکان شرح خدمات بازنگری‌شده بازتاب یابند.

وی ادامه داد: به بیان روشن‌تر، در شرح خدمات بازنگری‌شده، ساکن بافت فقط یک "مخاطب" نیست که بعداً درباره طرح به او توضیح بدهیم؛ ساکن بافت از همان مرحله ارزیابی منابع و تعیین اهداف حفاظت باید حاضر باشد و نظر بدهد. این همان چیزی است که رویکرد منظر شهری تاریخی (HUL) به ما می‌آموزد و من معتقدم بدون آن، هر دستورالعملی روی کاغذ می‌ماند.

تعهد ما، آگاه کردن ساکنان و اهالی بافت تاریخی است

حسینی‌نیا گفت: از زبان خودم می‌گویم؛ من این طرح را یک تعهد می‌دانم. تعهد به اینکه اول به سراغ ساکنان بافت برویم، به آن‌ها آگاهی بدهیم، از آن‌ها بشنویم و بعد طرح بنویسیم. رویکرد منظر شهری تاریخی (HUL) به ما نشان می‌دهد که منظر شهری تاریخی بدون مردم، فقط یک صحنه بی‌روح است.

وی ادامه داد: ما در دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافت‌های واجد ارزش آماده‌ایم پل میان کارشناسان، مدیران و اهالی بافت باشیم. اگر ساکنان بافت پای کار بیایند و بدانند حفاظت به نفع خودشان است، آن وقت حفاظت و توسعه دیگر رقیب هم نیستند، هم‌راه می‌شوند و آن چرخه فضیلت‌آمیز در حفاظت شهری به این معنا که حفاظت از میراث، خود برای محرک توسعه اقتصادی اجتماعی و بالعکس بشود، شکل می‌گیرد.