به گزارش پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، در سال‌های اخیر، پدیده «فرونشست زمین» به کلمه‌ای آشنا در رسانه‌ها و فضای مجازی تبدیل شده است. تصاویر ترک‌های بزرگ در زمین و دیوارهای ساختمان‌ها، همواره با هشدار درباره‌ این پدیده و عواقب فاجعه‌بار آن همراه است. اما آیا هر ترکی در ساختمان‌های ما نشانه‌ مستقیم فرونشست گسترده است؟ آیا ساکنان مناطقی که در نقشه‌های فرونشست مشخص شده‌اند، باید نگران ایمنی جان و مال خود باشند؟ پاسخ کارشناسان به این پرسش‌ها، پیچیده‌تر از آن چیزی است که در فضای مجازی بیان می‌شود. واقعیت این است که اغلب میان «فرونشست زمین» به عنوان یک پدیده‌ گسترده‌ زمین‌شناسی و «نشست معمولی خاک» به دلایل مختلف مهندسی، تفاوت‌های فراوانی وجود دارد.

سیدطاها طباطبایی عقدا دبیر کمیته فرونشست و رییس بخش ژئوتکنیک و زیرساخت مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در همین رابطه و در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی به تشریح تفاوت‌ها و ویژگی‌های فرونشست زمین با نشست معمولی خاک که در پی خود در مناطق شهری نشست ساختمان‌ها را به دنبال دارد، پرداخت.

دبیر کمیته فرونشست مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در خصوص پدیده فرونشست زمین و چگونگی رخداد این پدیده توضیح داد:  فرونشست زمین عمدتا نتیجه‌ برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است. هنگامی که سطح آب در سفره‌های زیرزمینی  پایین می‌رود، از لابلای سنگدانه‌ها خارج می‌شود، وزن مؤثر آن‌ افزایش یافته و فشار بیشتری به لایه‌های زیرین وارد می‌کند. اگر این لایه‌ها، مانند بسیاری از دشت‌های ایران، از جنس خاک‌های ریزدانه و نرم باشند، تحت این فشار فشرده شده و نشست می‌کند. این فشرده‌شدن لایه‌های عمیق خاک، در نهایت به صورت پایین‌رفتن تدریجی سطح زمین یا همان فرونشست در مقیاس وسیع خود را نشان می‌دهد.

طباطبایی عقدا در توضیح اینکه آیا فرونشست با تخریب یکی است؟، گفت: اصلی‌ترین عامل خسارت، نه نشست، بلکه «اختلاف نشست» است. بدین‌معنا، اگر یک پهنه‌ وسیع مثلا۱۰ کیلومترمربعی، به صورت یکنواخت و هم‌سطح ۲۰ سانتی‌متر پایین برود، احتمالا خسارت محسوسی به سازه‌های بزرگ و خطوط انتقال وارد نمی‌شود. مشکل زمانی آغاز می‌شود که یک بخش از زمین سریع‌تر از بخش مجاور خود نشست کند. این اختلاف حرکت است که به سازه‌ها تنش وارد کرده و باعث ترک‌خوردگی، کج‌شدگی و تخریب می‌شود. در بازدیدهای میدانی از مناطق دارای فرونشست، در مناطقی که نشست یکنواخت بوده، خسارت چشمگیری مشاهده نمی‌شود، در حالی که در مرز  محدوده فرونشست، آثار تخریب ممکن است دیده شود.

تمامی دلایل ترک ساختمانی‌های فرونشست نیست

وی در ادامه دیگر عوامل موثر بر ترک‌های ساختمانی و نشست‌های خاک را تشریح کرد و افزود: دلایل بسیار متعددی می‌توانند باعث نشست موضعی و ایجاد ترک در یک ساختمان شوند که بسیاری از آن‌ها ربطی به فرونشست گسترده ندارند. از جمله این دلایل می توان به خاک‌های مساله‌دار، خاک‌های رمبنده که با افزاش رطوبت نشست پیدا می‌کنند، خاک های حساس که ساختار طبیعی و مقاومت خود را بر اثر عملیات خاکبرداری و خاکریزی از دست می‌دهند، خاک‌های دارای مواد آلی و خاک‌های سست اشاره کرد.

به گفته طباطبایی عقدا، تغییرات رطوبت خاک، بارگذاری نامتقارن، حفاری های مجاور، ارتعاشات، وجود قنات‌های قدیمی، طرح و اجرای غلط سازه و استفاده از مصالح نامرغوب، نیز از دیگر عواملی هستند که در ایجاد ترک های ساختمانی و نشست خاک تاثیر گذارند.

شکل گیری و شدت ترک بناهای تاریخی با خشک و تر شدن متناوب پی‌ها در بستر رودخانه

دبیر کمیته فرونشست تصریح کرد: خسارت ناشی از سایر عوامل تاثیرگذار محلی و مهندسی بر ایجاد ترک‌های ساختمانی، گاهی تا 10 برابر بیشتر از خسارت‌های مستقیم فرونشست اهمیت دارند. نمونه‌ بارز آن، ترک‌های پل‌های تاریخی سی و سه پل و پل خواجو روی زاینده‌رود است. این پل‌ها خارج از محدوده‌ی فرونشست فعال قرار دارند و به احتمال زیاد، ترک‌خوردگی آن‌ها ناشی از اثرات مخرب خشک‌شدن و ترشدن متناوب پی‌های آن‌ها در بستر رودخانه است.

الگوهای ترک‌خوردگی نیاز به مطالعه دقیق مهندسی دارد

رییس بخش ژئوتکنیک و زیرساخت مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: حتی در مناطقی که فرونشست نداریم، الگوهای ترک‌خوردگی مشابهی دیده می‌شود که نیاز به مطالعه دقیق مهندسی دارد.

به گفته طباطبایی‌عقدا، اشتباه گرفتن تمام ترک‌ها با پدیده فرونشست دو آسیب دارد که شامل ایجاد نگرانی و ترس در ساکنان  مناطق و همچنین باز ماندن از یافتن راه‌حل اصلی می‌شود.

وی تصریح کرد: راه‌حل نهایی مقابله با فرونشست، مدیریت منابع آب و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز است. اما برای مقابله با خسارات رایج‌تر همچون نشست‌های محلی، تمرکز بر ارتقای کیفیت ساخت‌وساز، مطالعات دقیق ژئوتکنیک قبل از احداث، استفاده از مصالح مرغوب و نظارت فنی بر اجرا ضروری است.

دبیر کمیته فرونشست اعلام کرد: فرونشست یک تهدید بلندمدت و جدی برای زیرساخت‌های کلان کشور است که باید با برنامه‌ریزی دقیق مدیریت شود، اما برای اغلب شهروندان، آنچه بیشتر باعث ایجاد ترک در خانه‌شان می‌شود، نه فرونشست، بلکه مسائل فنی و مهندسی است که با دقت در ساخت‌وساز قابل پیشگیری است. پس به جای هراس، باید به سوی پایبندی بیشتر به اصول مهندسی ساخت و ساز گام برداریم.