سفر به خراسان رضوی در زادروز فرخنده امام رضا(ع)، فرصتی برای تأمل دوباره در نسبت میان «زیارت» و «شهر» بود؛ نسبتی که در مشهد بیش از هر شهر دیگری خود را در تار و پود محله نشان میدهد. در این شهر، زیارت تنها یک مناسک فردی نیست بلکه بخشی از سازمان اجتماعی و کالبدی شهر است و همین ویژگی، برنامهریزی شهری در این محدوده را به مأموریتی پیچیده و در عین حال ارزشمند تبدیل میکند.
مسافری که به عشق زیارت امام هشتم به مشهد میآید، تا رسیدن به آستان و بارگاه رضوی در دریای مجاوران و هممقصدان غوطهور میشود. در این میان شهر امام باید با زائر همزاد باشد و فضای زندگی و گذر تا آستان مطهر، فراخور حال او شکل بگیرد؛ بهگونهای که آغاز و انجام راه زیارت، خدمات پیرامون مسیر، محصوریت و گشودگی فضا، نشانهها و آداب راه و همراهان، همگی بخشی از زمینه شهر امام باشند.
در جریان سفرم به مشهد، عملیات اجرایی «مرکز خدمات پشتیبان زیارت» در گذر تشرف سالاری مقدم آغاز شد؛ پروژهای که در چارچوب برنامه تأمین خدمات پشتیبان و بهسازی گذرهای تشرف پیرامون حرم مطهر رضوی تعریف شده است. تجربه سالهای گذشته نشان داده مدیریت محدودههای زیارتی تنها با توسعه زیرساختهای بزرگمقیاس محقق نمیشود، بلکه توجه به فضاهای میانی شهر، مسیرهای دسترسی و کیفیت تجربه حضور زائران در بافتهای پیرامونی حرم اهمیت ویژهای دارد. گذرهای تشرف بخشی از حافظه تاریخی شهر و در عین حال بخشی از تجربه معنوی زیارتاند؛ فضاهایی که در آن زندگی روزمره مجاوران با حرکت زائران درهم میآمیزد.
به همین دلیل در برنامه اجرایی سال جاری شرکت بازآفرینی شهری ایران با همکاری شرکت ثامن، ساماندهی بخشی از این گذرها در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که علاوه بر بهسازی کالبدی، ارتقای حس زیارت، بهبود منظر شهری، افزایش ایمنی، تسهیل حرکت زائران و تقویت فعالیتهای اقتصادی و فرهنگی محلات پیرامونی را دنبال میکند.
پروژه مرکز خدمات پشتیبان زیارت در گذر سالاری مقدم نیز در همین چارچوب تعریف شده است. این مجموعه در سه طبقه طراحی شده و شامل فضاهای بهداشتی، وضوخانه، فضاهای رفاهی و فرهنگی چندمنظوره و خدمات پشتیبان زیارت خواهد بود. ایجاد چنین مراکزی علاوه بر ارتقای کیفیت خدماترسانی به زائران، میتواند به ساماندهی فعالیتهای خدماتی، کاهش فشار بر فضاهای پیرامون حرم و بهبود شرایط زندگی مجاوران در محلات تاریخی این محدوده کمک کند. همچنین همکاری برای تأمین پارکینگ همگانی برای مسافران حرم رضوی در دستور کار مشترک شرکت بازآفرینی، آستان قدس و شهرداری مشهد قرار گرفته است تا با میدانداری شرکت ثامن این نیاز نیز برطرف شود.
در کنار این بازدید میدانی، نخستین جلسه ستاد بازآفرینی شهری پایدار خراسان رضوی در سال جاری در محل استانداری برگزار شد. در این نشست وضعیت بافتهای فرسوده و برنامههای بازآفرینی در ۹۶ شهر استان مورد بررسی قرار گرفت. مطابق گزارشهای ارائهشده، روند نوسازی در محلات هدف استان در حال شتاب گرفتن است؛ طی دو سال اخیر بیش از ۱۱ هزار واحد مسکونی در بافتهای فرسوده استان پروانه ساختمانی دریافت کردهاند و از ابتدای اجرای نهضت ملی مسکن تاکنون حدود ۳۷ هزار و ۵۰۰ واحد در این محدودهها نوسازی شده است. در این جلسه همچنین گزارشی از آخرین وضعیت اجرای طرح کلید به کلید در مشهد ارائه شد.
در کنار این اقدامات، بهسازی معابر به عنوان یکی از مطالبات اصلی ساکنان محلات هدف مورد توجه قرار گرفته است. طی چهار سال اخیر بیش از ۱۶ هزار و ۷۶۰ تن قیر رایگان در اختیار شهرداریهای استان قرار گرفته که نتیجه آن آسفالت حدود ۳۶۷ کیلومتر از معابر این محلات بوده است. همچنین در سال جاری ۴۰۵۵ تن قیر به شهر مشهد تخصیص یافته که نسبت به سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته است. در این نشست همچنین گزارشی از پروژههای اقدام مشترک در استان خراسان رضوی و بهویژه پروژه جمعآوری و تصفیه فاضلاب در پهنههای هدف بازآفرینی شهر مشهد ارایه شد.
در بخش دیگری از این سفر، از پروژه احداث مدرسه ۱۲ کلاسه «مریم میرزاخانی» در محله پنجتن مشهد که از پروژههای شرکت بازآفرینی شهری است بازدید کردم. توسعه زیرساختهای آموزشی در محلات کمبرخوردار یکی از ارکان مهم ارتقای کیفیت زندگی شهری است. مدرسه در چنین محلاتی تنها یک فضای آموزشی نیست، بلکه میتواند به کانونی برای شکلگیری سرمایه اجتماعی، افزایش امید و تقویت پیوندهای محلی تبدیل شود.
شرکت در جشن زادروز امام مهربانی در حضور تولیت آستان قدس رضوی و نماینده ولی فقیه در استان برنامه پایانی سفر بود که در آن گزارشی از برنامههای شرکت در فضای پیرامونی حرم و چگونگی همکاری مشترک با آستان قدس رضوی ارائه شد. خدمات پشتیبان زیارت و پارکینگ همگانی از نیازهای اساسی بود که مورد تأکید تولیت آستان نیز قرار گرفت و در خصوص قطار برقی به مقصد مشهد و دسترسیهای بزرگراهی به این شهر توسط وزارت راه و شهرسازی نیز مواردی مطرح شد.
در پایان باید تأکید کنم که خدمت به زائران امام رضا(ع) و بهبود کیفیت زندگی مجاوران، دو روی یک سکهاند. تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی بلندمدت، همکاری نزدیک میان دولت و مدیریت شهری، مشارکت بخش خصوصی و همراهی ساکنان محلات است.